Түүхэн товчоо

Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын найм дахь удаагийн сонгуулийг Нийслэлийн сонгуулийн хороо хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын сонгуулийн тухай хууль, Сонгуулийн автоматжуулсан системийн тухай хуулийн дагуу Монгол Улсын Сонгуулийн ерөнхий хорооны мэргэжил, арга зүйн удирдлага дор амжилттай зохион байгуулж явууллаа. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2020 оны 65 дугаар тогтоолоор Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгчийг сонгох сонгуулийн 23 тойрог байгуулж, олон мандаттай томсгосон тойргоор зохион байгуулав. Монгол Улсын Засгийн газрын 2020 оны 09 дүгээр сарын 30-ны өдрийн 124 дүгээр тогтоолоор баталсан “Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2020 оны ээлжит сонгуулийн үед коронавируст халдвар /ковид-19/-ийн цар тахлаас урьдчилан сэргийлэх журам”-ыг мөрдүүлж зохион байгуулсан юм. Нийслэлийн сонгуулийн хороонд Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийн тухай 25 дугаар зүйлийн 25.1-д заасны дагуу 13 нам, 1 эвслээс сонгуульд оролцох тухай хүсэлтээ илэрхийлсэн бөгөөд улс төрийн 6 нам, 1 эвслийн нэр дэвшигчдийг бүртгэх шийдвэр гаргасан байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 2020 оны ээлжит сонгуульд нийт 131 нэр дэвшигчийг бүртгэж, үнэмлэх олгосон. Эдгээр нэр дэвшигчийн 12 нь буюу 1.5 хувь нь бие даан нэр дэвшигч байв. Мөн нь нийт нэр дэвшигчийн 24 нь буюу 18.3 хувь нь эмэгтэй нэр дэвшигч байлаа. Улмаар МАН-45, АН-37, ХҮН-27, МАХН-8, МНН-2, Дэлхийн монголчууд нам-3, Сахигтун.Үндсэн хуулийн 19 эвсэл-7 хүнийг тус тус нэр дэвшүүлсэн юм. Нийслэл, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2020 оны ээлжит сонгуулийн санал авах ажиллагааг Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийн тухайн хуулийн 9 дүгээр зүйлийн 9,2 дахь хэсэг, 62 дугаар зүйлийн 62.1 дэх хэсэг, 63 дугаар зүйлийн 63.2 дахь хэсэг, Монгол Улсын Их Хурлын 2020 оны 23 дугаар тогтоолд заасан цаг хугацаанд зохион байгуулж явууллаа. Энэ удаагийн Нийслэл, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2020 оны ээлжит сонгуулийн санал авах үйл ажиллагаа 2 цагаар богиносож 07.00-20.00 цагийн хооронд санал авсан юм. Мөн сонгогчдын ирцийн босгогүйгээр зохион байгуулав. 2020 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрийн 20.00 цагаас хойш Сонгуулийн ерөнхий хорооны Мэдээлэл технологийн төвөөс илгээсэн Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийн дүн мэдээг нийслэл, дүүрэг тус бүрээр нэгтгэн хэвлэл мэдээлэл болон ард иргэдэд election.ulaanbaatar.mn/dun.html цахим хуудсаар дамжуулан шууд хүргэсэн. Энэ удаагийн сонгуульд санал өгөх эрх бүхий 916635 сонгогч саналаа өгөхөөр нэрийн жагсаалтад бүртгэгдсэнээс 438877 буюу нийт сонгогчийн 47.88 хувь нь сонгуульд оролцож саналаа өгсөн. Сонгуульд саналаа өгсөн сонгогчдын хувьд 47800 буюу 10.9 хувь нь 18-25 нас, 145300 буюу 33.1 хувь нь 26-40 нас, 122700 буюу 27.9 хувь нь 41-55 нас, 122900 буюу 28.1 хувь нь 56-аас дээш насных байлаа. Нийслэлийн сонгуулийн хороо Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 73 дугаар зүйлийн 73.2, 73.3 дахь хэсэгт заасны дагуу нийслэл, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 2020 оны ээлжит сонгуулийн дүнг тойрогт нэр дэвшигчдээс хамгийн олон санал авсан мандатын тоотой тэнцүү 45 нэр дэвшигчийг Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын төлөөлөгчөөр сонгогдсонд тооцож, тогтоол гаргалаа. Иргэдээс өгсөн саналын дагуу Нийслэлийн ИТХ-ын МАН-34, Ардчилсан нам-8, ХҮН нам-3 суудлыг тус тус авав. Сонгогдсон 45 төлөөлөгчид Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурлын Төлөөлөгчөөр сонгогдсон тогтоол гардууллаа. Нийслэлийн ИТХ-ын Анхдугаар хуралдаан 2020 оны 10 дугаар сарын 23-нд хуралдаж, Нийслэлийн ИТХ-ын шинээр сонгогдсон Төлөөлөгчийн насаар ахмад Р.Дагва болон төлөөлөгч Ж.Батбаясгалан нарыг хуралдааны даргаар сонголоо. Анхдугаар хуралдаанаар Нийслэлийн ИТХ-ын 2020 оны ээлжит сонгуулийг зохион байгуулсан дүнгийн тухай, Төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийг хүлээн зөвшөөрөх тухай, Нийслэлийн ИТХ дахь намын бүлэг байгуулсан шийдвэрийг танилцуулах тухай, Нийслэлийн ИТХ-ын даргыг сонгох тухай, Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн тоог тогтоож бүрэлдэхүүнийг сонгож батлах тухай, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид нэр дэвшүүлэх тухай асуудлуудыг тус тус хэлэлцсэн байна. Төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийг баталгаажуулсны дараа Нийслэлийн ИТХ дахь Монгол Ардын Намын бүлгээс Нийслэлийн ИТХ-ын даргад Баянгол дүүргээс сонгогдсон төлөөлөгч Жанцангийн Батбаясгаланг нэр дэвшүүлж, товч танилцуулга хийв. Хурлын даргад өөр хүний нэрийг дэвшүүлээгүй тул санал хураалтыг илээр явуулж, 38 төлөөлөгч дэмжсэнээр буюу 84 хувийн саналаар Нийслэлийн ИТХ-ын найм дахь удаагийн бүрэлдэхүүнийг Жанцангийн Батбаясгалан удирдаж ажилласан юм. Мөн Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн тоог 11-ээр тогтоож, МАН-8, АН-2, ХҮН-1 гэсэн харьцаатайгаар намын бүлгүүд зөвшилцөн Ж.Батбаясгалан, Р.Дагва, Ж.Алдаржавхлан, С.Даваасүрэн, Б.Мөнхбат, М.Халиунбат, П.Пүрэвдагва, Н.Баярчимэг, Д.Бадарсан, Д.Энхтуяа, Д.Гантулга нарыг Тэргүүлэгчээр сонгон батлав. Хурлын Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар энэ хугацаанд Баттулгын Батбямба үргэлжлүүлэн ажилласан юм. Нийслэлийн ИТХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Р.Дагва, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчид УИХ-ын гишүүн Д.Сумъяабазарын нэрийг дэвшүүлсэн. Улмаар санал хураалтад оролцсон 45 төлөөлөгчөөс 33 нь дэмжиж, УИХ-ын гишүүн Д.Сумъяабазарыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар томилуулах тогтоолыг Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхэд хүргүүлжээ. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын найм дахь удаагийн бүрэлдэхүүн 2020 оны 10 дугаар сард анхдугаар хурлаа хийж байсан цагаас хойш хурлын байгууллагын үйл ажиллагаа тасралтгүй үргэлжилж, 45 удаагийн ээлжит болон ээлжит бус хуралдаан зохион байгуулж, 346 асуудлыг хэлэлцэж, 387 тогтоол батлан, 63 удаагийн үүргийг тэмдэглэлээр өгч хэрэгжилтэд хяналт тавин ажиллалаа. Иргэдийн хурлын Тэргүүлэгчдийн отгон бүрэлдэхүүн 31 удаа хуралдаж нийт 173 асуудал хэлэлцэж 195 тогтоол баталж 28 удаагийн үүргийг тэмдэглэлээр өгч хэрэгжилтийг хангуулан ажилласан байна. Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит IV хуралдаанаар Нийслэл Улаанбаатар хотын эрх зүйн байдлын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийн үзэл баримтлалын танилцуулгыг хэлэлцсэн байна. Улсын Их Хурлаас Нийслэлийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийг 1994 оны 07 дугаар сарын 05-ны өдөр баталсан. Түүнээс хойш 26 жил нийслэлийн нийгэм, эдийн засгийн асуудлыг зохицуулж ирсэн ба нийслэл хот цаашид ямар загвараар хөгжих, төр засагтай хэрхэн, ямар хэмжээнд харилцах эрх зүйн зохицуулалт сул, бүрэн эрхийн давхцал үүссэн байна. Иймд Нийслэлийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгын зорилт нь нийслэл хотын чиг үүрэг, түүнийг хэрэгжүүлэх эдийн засгийн үндэс, үйл ажиллагааны зарчим, удирдлагын эрх хэмжээ, нийслэл хотын удирдлагаас төрийн дээд, төв байгууллага, засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж болон бусад этгээдтэй харилцах эрх зүйн үндсийг тодорхойлсон. Улмаар нийслэл хотын эдийн засгийн харилцаа, нийслэл хотын удирдлага түүний бүрэн эрх, нийслэл хотын удирдлагаас бусад этгээдтэй харилцах харилцаа, нийслэл хотын дагуул хот, хот тосгон, бусад гэсэн 7 бүлгээс бүрдсэн байна. Улаанбаатар хотын эрх зүйн эрүүл шинэ орчин бүрдсэнээр хотын иргэд өнгөтэй өөдтэй өмч хөрөнгө, алдагдсан газруудаа эргүүлэн олж авсан. Туул, Сэлбэ голын эх, Хүүхдийн парк, Төв цэнгэлдэх хүрээлэн Нийслэл буцааж авсан. Эргүүлэн олж авсан орон зайн дээр ногоон орчин, явган зам, тоглоомын талбай, авто зам, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалт өрнүүлэх шийдвэрийг НИТХ тухай бүр гаргаж байв. Газар өмчлөх, ашиглах эрх зүйн орчныг эрүүл зөв болгох багц дүрэм журмыг хэлэлцэн баталсан. Мөн нийслэлийн хэмжээнд мөрдөх 15 бүлгийн 52 стандартыг баталлаа. Нийслэлд 74 чиглэлийн худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний зөвшөөрлийг зөвхөн бүртгүүлсний үндсэн дээр шууд авдаг болсон. Хамгийн гол нь нийслэл хот дотооддоо болон гадаад зах зээлд түүхэнд анх удаа үнэт цаас арилжин хөрөнгө мөнгө босгож, хөгжлийн төслүүдээ санхүүжүүлж эхэлсэн. Тухайлбал, жилд 300 МВт эрчим хүч үйлдвэрлэх хүчин чадалтай Бөөрөлжүүтийн цахилгаан станцыг санхүүжүүлсэн юм. Нийслэлийн ИТХ 2023.10.12-ны өдөр Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх тухай асуудлыг хэлэлцэв. Монгол Улсын Ерөнхий сайдын 2023.10.04-ний 157 тоот захирамжаар Монгол Улсын Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай хуулийн 64 дүгээр зүйлийгн 64.2, 64.3 дахь заалтыг үндэслэн Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Д.Сумъяабазарыг огцруулсан байна. Улмаар Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дэд дарга У.Бямбасүрэн ХЭГ/2127 тоотоор Ерөнхий сайдын захирамжийг НИТХ-д ирүүлэн дээрх хуулийн 64.3 дахь заалтын дагуу Нийслэлийн Засаг даргад шинээр нэр дэвшүүлэх арга хэмжээ авахыг хүссэн байна. Улмаар НИТХ дахь МАН-ын бүлгээс Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Хишгээгийн Нямбаатарыг нэр дэвшүүлсэн юм. Хишгээгийн Нямбаатарыг 35 төлөөлөгч буюу хуралдаанд оролцсон нийт төлөөлөгчийн 83.33 хувийн саналаар дэмжсэн тогтоол батлагдан, тогтоолыг Монгол Улсын Ерөнхий сайдад уламжлав. Монгол Улсын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ Хангарди ордны хуралдааны танхимд хүрэлцэн ирж, Ерөнхий сайдын захирамжийг ЗГХЭГ-ын дэд дарга У.Бямбасүрэн уншиж танилцуулллаа. МУ-ын Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ НЗД бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагч Х.Нямбаатарт, түүнийг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчаар батламжилсан батламж, Нийслэлийн Засаг даргын Тамгыг гардуулан өгсөн юм. Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус XVII хуралдаан 2024 оны 02 дугаар сарын 19-ний өдөр хуралдаж, Нийслэлийн 2024 оны төсөвт өөрчлөлт оруулах тухай асуудлыг хэлэлцэв. МУ-ын Засгийн газраас “Нийслэл Улаанбаатар хотод их багтаамжийн нийтийн тээврийн хэрэгсэл” метро барьж байгуулах гүйцэтгэгч, менежментийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэх ажлын холбогдох тооцоо, судалгаа үнэлгээг хийж Нийслэлийн 2024 оны төсөвт тусгаж, НИТХ-аар хэлэлцүүлэхийг үүрэг болгосон. Төсвийн тодотголын төсөлд 2024 онд хийж гүйцэтгэх зайлшгүй шаардлагатай Их багтаамжийн нийтийн тээврийн хэрэгсэл метро барьж байгуулах гүйцэтгэгч, менежментийн зөвлөх үйлчилгээ үзүүлэх ажлын холбогдох тооцоо, судалгаа, үнэлгээ хийх хөрөнгийн үүсвэрийн төсвийн өөрчлөлтийг хийсэн юм. Нийслэлийн ИТХ-ын 8 дахь удаагийн бүрэлдэхүүн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлж эхлэх үед дэлхий нийтийг хамарсан коронавируст цар тахлын нөлөө нийслэлд тусаж эхлээд байв. Монгол Улсын Засгийн газар болон Улсын онцгой комиссын шийдвэрээр 2020 оны 11 дүгээр сарын 12-нд бүх нийтийн бэлэн байдлын зэрэгт 32 хоног, 12 дугаар сарын 14-нд өндөржүүлсэн бэлэн байдлын зэрэгт 9 хоног, 12 дугаар сарын 23-нд бүх нийтийн бэлэн байдлын зэрэгт 19 хоног, 2021 оны 02 дугаар сарын 11-нд бүх нийтийн бэлэн байдлын зэрэгт 31 хоног тус тус шилжүүлж, хэсэгчилсэн болон бүтэн хөл хориог нийслэлд тогтоож байв. Мөн олон нийтийн арга хэмжээ, урлаг соёл, үйлдвэр үйлчилгээ, спортын үйл ажиллагааг хориглож байв. Бүх нийтийн бэлэн байдлын үед тээврийн хэрэгсэл, зорчих хөдөлгөөнийг QR код бүртгэлээр өдөрт 50-60 мянган тээврийн хэрэгсэл хөдөлгөөнд оролцож байв. Нийслэлийн гудамж, зам талбайд зорчиж буй иргэд, байгууллага, аж ахуйн нэгжээр үйлчлүүлж буй иргэдийн зорчих хөдөлгөөн, хаяг байршил, цаг хугацааны мэдээллийг бүртгэлийн нэгдсэн санд төвлөрүүлэв. Энэ хүрээнд буюу 2021 оны 01 дүгээр сараас 04 дүгээр сард Нийслэлийн Засаг даргын 5 удаагийн захирамжаар 3.4 тэрбум төгрөгийг иргэдийг хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд зарцуулжээ. Мөн иргэдийг халдвараас хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх зорилгоор ОХУ-ын Спутник V, БНХАУ-ын Синофарм, Их Британийн Астразенека, АНУ-ын Файзер вакцинаар иргэдийг дархлаажуулж байв.

2016 оны Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит сонгуулийн үр дүнгээр Монгол Ардын Нам нийслэлчүүдийн үнэмлэхүй олонхын саналыг авч, Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын 45 суудлын 34-ийг бүрдүүлэв. Ардчилсан нам 11 суудлыг авч, сөрөг хүчний үүрэг гүйцэтгэлээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаанаас Цэндийн Сандуйг Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгосон бол, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Сундуйн Батболдыг дэвшүүлэн, Ерөнхий сайдад уламжиллаа. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал нь бодлогын 7 хороо, 11 дэд хороотой ажиллахаар тогтсон. Мөн орон тооны бус 3 зөвлөл байгуулах тухай асуудлыг НИТХ-ын хуралдаанаар хэлэлцэж хурлын үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх үүрэг бүхий Зөвлөх зөвлөл, Эрдэмтдийн зөвлөл, Экспертийн зөвлөл гэсэн 3 зөвлөл байгуулан ажилласан байна. 2019 онд Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус хуралдаанаар Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар Төлөөлөгч Сайнбуянгийн Амарсайханыг томилсон бол, Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар Төлөөлөгч Рэнцэндагвын Дагвыг сонголоо. Мөн дээрх хугацаанд Төлөөлөгч Жанцангийн Батбаясгалан нь Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчийн үүрэг гүйцэтгэгчээр хоёр удаа буюу 2018.12-2019.02 дугаар сар хүртэл, мөн 2020.06-2020. 10 дугаар сар хүртэлх хугацаанд ажиллав. Харин Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн Нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар М. Буяндэлгэр, Б.Батбямба нар тус тус ажилласан.

Нийслэлийн ИТХ-ын зургаа дахь удаагийн сонгууль шинэ Үндсэн хуулийн дагуу УИХ-ын сонгуультай нэгэн зэрэг олонхын болон хувь тэнцүүлсэн тогтолцоог хослуулсан холимог системээр явагдаж, сонгуулийн дүнг автомат машинаар тоолж, шинэ технологи хэрэглэсэн сонгууль болов. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын саналыг авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 359 хэсгийн хороо байгуулагдан ажиллаж, УИХ болон нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн саналыг нэгэн зэрэг авах ажлыг зохион байгуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд 9 нам, 2 эвсэл, нийт 11 субъект оролцох тухайгаа мэдэгдэж, нийслэлийн сонгуулийн 30 тойрогт 30 мандатын төлөө 224 хүн, намын жагсаалтаар 15 мандатын төлөө 87 хүн, нийт 331 хүн нэр дэвшсэнээс МАН, АН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс тус бүр 45, бие даан 3 хүн нэрээ дэвшүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад нийт 805580 сонгогч бүртгэгдсэнээс 517006 сонгогч буюу 64,18 хувь нь саналаа өгч, сонгууль хүчинтэй болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 30 тойргийн 30 мандатын 20 мандатыг Ардчилсан намаас нэр дэвшигчид, 10 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид хамгийн олон санал авч Нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Жагсаалтын 15 мандатыг нам, эвслийн авсан саналаар хуваарилахад АН-аас нэр дэвшигчид 6, МАН, МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвслээс нэр дэвшигчид тус бүр 4 мандатыг, ИЗНН-аас 1 мандатыг авч жагсаалтаар нэр дэвшигчдийг дарааллын дагуу Төлөөлөгчөөр сонгогдсонд тооцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 45 төлөөлөгчийн 26 нь АН, 14 нь МАН, 4 нь МАХН-МҮАН-ын “Шударга ёс” эвсэл, 1 нь ИЗНН-аас нэр дэвшигчид болжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 2012 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр хуралдаж, НИТХ-ын даргаар Д.Баттулгыг сонгов. Нийслэлийн АН-ын Зөвлөлдөх хорооны 6 дугаар хурлын тогтоол 2012 оны 7 дугаар сарын 8-ны өдөр гарч, АН-аас Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар төлөөлөгч Д.Баттулгыг, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчид нийслэлийн АН-ын дарга, төлөөлөгч Э.Бат-Үүл нарын нэрийг дэвшүүлж, намын шийдвэрийг хэлбэрэлтгүй даган мөрдөж ажиллахыг АН-аас нийслэлийн ИТХ-д сонгогдсон төлөөлөгч нарт үүрэг болгожээ. Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус нэгдүгээр хуралдаан 2012 оны 8 дугаар сарын 6-нд эхэлж, Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх тухай асуудлыг хэлэлцэн санал хураалтад оролцсон 41 төлөөлөгчийн 40 төлөөлөгч буюу 96.9 хувь нь Э.Бат-Үүлийн төлөө санал өгсөн тооллогын комиссын тогтоолыг үндэслэн Э.Бат-Үүлийг нийслэлийн Засаг даргад томилуулах шийдвэрийг Монгол Улсын Ерөнхий сайд Сү.Батболдод хүргүүлжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын Ажлын албыг Захиргаа, хууль зүйн хэлтэс, Иргэний оролцооны |Иргэний танхимтай| хэлтэс, Зохион байгуулалтын хэлтэс гэсэн 24 орон тоотойгоор баталж, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга бөгөөд Ажлын албаны даргаар Б.Энхболдыг томилжээ.

Монгол Улсын “Орон нутгийн хурлын сонгуулийн тухай хууль”-ийн дагуу Улаанбаатар хотод Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль 2008 оны 10 дугаар сарын 12-нд явагджээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын санал авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 157 хэсгийн хороо байгуулагдан хэсгийн хороодод 2162 хүн ажиллав. Орон нутгийн сонгуульд нийт 7 нам оролцжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын 15 тойрогт 45 мандатын төлөө 165 хүн нэр дэвшсэнээс 45 нь МАН-аас, 45 нь АН-аас, 11 хүн МУНН-аас, 3 хүн Эх орон намаас, 3 хүн ИЗН-аас, 18 хүн нь МНН-аас, 1 хүн нь Эрх чөлөөг хэрэгжүүлэгч намаас тус тус дэвшсэн бөгөөд 42 хүн бие дааж нэрээ дэвшүүлжээ. Орон нутгийн сонгуулийн тухай хуулийн холбогдох заалтын дагуу нийслэлийн сонгогчдын ирц хүрээгүйгээс НИТХ-ыг сонгох сонгууль , Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль хүчингүй болжээ. Нийслэл болон нэр дурдсан 3 дүүрэгт Нийслэлийн сонгуулийн хорооноос 11 дүгээр сарын 30-нд дахин сонгууль явуулах шийдвэр гаргасан байна. Дахин сонгуульд нийслэлийн хэмжээнд нэрийн жагсаалтад нийт 436964 сонгогч бүртгэгдсэнээс 286644 сонгогч буюу 65.6 хувь нь саналаа өгч Нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль хуульд зааснаар хүчинтэй болж өнгөрсөн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын дахин сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 15 тойргийн 45 мандатын 36 мандатыг МАН-аас нэр дэвшигчид, 9 мандатыг АН-аас нэр дэвшигчид авч Нийслэлийн ИТХ-ын Төлөөлөгчөөр сонгогдсон байна. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдааныг 2008 оны 12 дугаар сарын 10-нд хуралдуулж, “Төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийг зөвшөөрөх тухай” “Нийслэлийн ИТХ-ын дарга, Тэргүүлэгчдийг сонгох тухай” асуудлыг хэлэлцсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар Т.Билэгтийг сонгов. Нийслэлийн ИТХ дахь МАН-ын бүлгээс Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Г.Мөнхбаярын нэрийг дэвшүүлж, төлөөлөгчдийн 100 хувийн санал авсан Г.Мөнхбаярыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчид томилуулах тухай саналыг Ерөнхий сайд С.Баярт өргөн мэдүүлэхээр 03 тоот тогтоол гаргажээ. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн хурлын 2008 оны 09 дүгээр сарын 22-ны өдрийн тогтоолоор Ж.Батбаясгаланг НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар томилжээ.

УИХ-ын 2004 оны сонгуулиар МАН, Засгийн газраа дангаараа байгуулах хэмжээний суудал авч чадаагүй Ардчилсан намтай хамтарч “Их эвслийн Засгийн газар”-ыг байгуулсан байна. “Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийн хууль”-ийн дагуу нийслэлийн дөрөв дэх удаагийн ИТХ-ыг сонгох сонгууль 2004 оны 10 дугаар сарын 17-нд явагджээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын санал авах ажлыг зохион байгуулах сонгуулийн 126 хэсгийн хороо байгуулагдсан 1516 хүн ажиллав. Улс төрийн 4 нам, 1 эвсэл, нийслэл дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд оролцох тухайгаа “Нийслэлийн сонгуулийн хороо”-нд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс нийт 141 хүн дэвшигдсэнээс МАН-аас 40, “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”-ээс 40, МНН-аас 2, МУНН-аас 36, БНН-аас 17 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 6 хүн бие даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчээс 64 хүн нийслэл, дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 16 нь МАН, 16 нь “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”, 11 нь МУНН, 17 нь БНН, 4 нь бие даан нэр дэвшигч байв. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрийн жагсаалтад нийт 337532 сонгогч бүртгэгдсэнээс 191084 сонгогч буюу 56.6 хувь нь саналаа өгч, нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль хуульд зааснаар хүчинтэй болж өнгөрсөн байна. Харин Багахангай дүүргийн ИТХ-ын I тойрогт нэр дэвшигчдийн төлөө өгсөн санал тэнцсэн тул сонгуулийн хуулийн холбогдох заалтын дагуу дүүргийн сонгуулийн хорооноос шийдвэр гарган дахин санал хураалт явуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр нийслэлийн 40 тойргийн 37 тойрогт МАН-аас нэр дэвшигчид, 2 тойрогт нь “Эх-орон Ардчилсан хүчний эвсэл”-ээс нэр дэвшигчид , 1 тойрогт бие дааж нэр дэвшигч хамгийн олон санал авч аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийн хуулийн 32 дугаар зүйлийн 3 дахь хэсэгт заасны дагуу нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Нийслэлийн дөрөв дэх удаагийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 2004 оны 11 сарын 3-нд хуралдаж, хуралдааны даргаар Т.Билэгт, нарийн бичгийн даргаар Д.Цогзолмаа нар ажиллажээ. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар УИХ-ын гишүүн асан Н.Болормааг сонгож, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар Т.Билэгтийг баталлаа. Мөн хуралдаанаар МАН-ын бүлгээс Нийслэлийн Засан дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид М.Энхболдын нэрийг дэвшүүлэн хурлаас 100 хувийн санал авч, нэр дэвшсэн М.Энхболдыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар томилж өгөхийг Ерөнхий сайдад хүссэн 05 тоот тогтоолыг гаргасан байна. Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч М. Энхболд УИХ-ын 65 дугаар тойргийн нөхөн сонгуульд нэр дэвшин ялалт байгуулан УИХ-ын гишүүн болов. Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит бус хуралдаан 2005 оны 10 дугаар сарын 21-нд хуралдаж, МАН-ын бүлийн ахлагч Д.Баасансүрэн, Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид Ц.Батбаярын нэрийг дэвшүүлж, товч танилцуулгыг хийв. Нууц санал хураалтаар Ц.Батбаяр 38 хүнээс 26 буюу 68.4 хувийн санал авчээ. Хурлаас Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид нэр дэвшиж 68.4 хувийн санал авсан Ц.Батбаярыг нийслэлийн Засаг даргаар томилж өгөхийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдад хүссэн тухай тогтоолыг хүргүүлэв. Нийслэлийн ИТХ-ын дарга Н.Болормаа БСШУ-ы сайдаар томилогдсон тул 2007 оны 12 дугаар сарын 21-нд хуралдсан НИТХ-ын 11 дүгээр хуралдаанаар Улаанбаатар хотын ерөнхий менежер Г.Мөнхбаярыг Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгожээ. МАН-ын дарга С.Баяр Монгол Улсын Ерөнхий сайдаар томилогдсоны дараа “Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагчийг өөрчлөх тухай” асуудлыг намын Удирдах Зөвлөлд оруулан Удирдах зөвлөлөөс МАН-ын нарийн бичгийн дарга Л.Амарсанааг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид дэвшүүлсэн 51 тоот тогтоол гаргасан байна. Нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит 11 дүгээр хуралдаан Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх тухай асуудлаар 7 дахь өдрөө үргэлжлэн хэлэлцэх асуудлаа шийдвэрлэж чадахгүй байв. Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын Захирагч Ц.Батбаяр Нийслэлийн ИТХ-ын 11 дүгээр хуралдаан дээр Нийслэлийн Засаг даргын үүрэгт ажлаас чөлөөлөгдөх хүсэлтээ гаргасан байна. Ц.Батбаярыг мэдэгдлээ уншсаны дараа хуралдаанаас түүнийг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаас өөрийн хүсэлтээр чөлөөлсөн тухай тогтоол гарган, Ерөнхий сайд С.Баяр хүлээн авч, захирамж гаргажээ. МАН-ын Удирдах зөвлөлөөс Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид МАН-ын нарийн бичгийн дарга Л.Амарсанаа, Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Т.Билэгт нарын нэрийг дэвшүүлж, нийслэлийн ИТХ-ын ээлжит 11 дүгээр хуралдаанаар хэлэлцүүлэн нууц санал хураалт явуулахад 26 төлөөлөгч Т.Билэгтэд, 10 төлөөлөгч Л.Амарсанаагийн төлөө санал өгчээ. Тус хуралдаанаас нууц санал хураалтаар олонхын санал авсан Т.Билэгтийг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид нэр дэвшүүлэх тухай тогтоолыг Ерөнхий сайд хүргүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын 2004-2008 оны бүрэн эрхийн хугацаанд Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар М.Энхболд /2004-2005/, Ц.Батбаяр /2005-2007/, Т.Билэгт /2007-2008/ нар ажиллаж байв.

Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулсны дагуу, нийслэл Улаанбаатар хотод орон нутгийн сонгууль 2000 оны 10 дугаар сарын 8-ны өдөр явагджээ. Нийслэл, дүүргийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 8 нам, нэг эвсэл оролцох тухайгаа нийслэлийн сонгуулийн хороонд мэдэгдэн Нийслэлийн ИТХ-ын 40 тойрогт нам, эвслээс 157 хүн нэр дэвшигдсэнээс МАН-ын 40, “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ээс 40, Эх орон-МАШСН-аас 38, ИЗН-аас 14, МБНН-аас 7, МИАШЛН-аас 1 хүн тус тус дэвшсэн бөгөөд 1 хүн биеэ даан нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс 65 хүн нийслэл болон дүүргийн хуралд давхар дэвшигдсэний 10 нь МАН-ын, 18 нь “Ардчилсан холбоо эвсэл”-ийн, 7 нь МБНН-ын, 18 нь Эх орон-МАШСН-ын, 7 нь ИЗН-ын гишүүд байжээ. Нийслэлийн хэмжээнд сонгогчдын нэрсийн жагсаалтад нийт 317062 сонгогч бүртгэгдсэнээс 168316 сонгогч буюу 53.08 хувь нь саналаа өгч Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн хуульд зааснаар хүчинтэй болжээ. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийн хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1-д заасны дагуу Баянзүрх, Налайх, Багануур, Багахангай, Хан-Уул, Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүрэгт дүүргийн ИТХ-ын сонгууль хүчинтэй болов. Харин сонгогчдын 47.28 хувь нь сонгуульд оролцож, 50 хувьдаа хүрээгүй учир хуулийн дээр дурдсан заалтын дагуу Баянгол дүүргийн ИТХ-ын сонгуулийг хүчингүйд тооцсон тухай болон тус дүүрэгт дахин сонгууль явуулах тухай нийслэлийн сонгуулийн хороо тогтоол гарган дахин сонгуулийг 10 дугаар сарын 22-нд явуулжээ. Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуулийн дүнгээр Нийслэлийн 40 тойргийн 39 тойрогт МАН-аас нэр дэвшигч, 1 тойрогт нь МБНН-аас нэр дэвшигч хамгийн олон санал авч нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогджээ. Ийнхүү 2000 оны орон нутгийн сонгуулийн дүнгээр Нийслэлийн ИТХ-д МАН үнэмлэхүй олонхын суудал авч бараг дангаараа ИТХ-ыг бүрдүүлсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн 2000 оны 10 дугаар сарын 11-ний 127 тоот тогтоолоор нийслэлийн 3 дахь удаагийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдааныг 2000 оны 10 дугаар сарын 16-нд зарлан хуралдуулж, нийслэлийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн дүн болон нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгчөөр сонгогдсон хүмүүсийн бүрэн эрхийг зөвшөөрөх тухай, зохион байгуулалтын асуудал болох НИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргыг сонгох, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргыг батлах, Тэргүүлэгчдийг сонгох, хурлын ажлын хэсгүүдийг батлах, Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх тухай зэрэг асуудлуудыг хэлэлцээр шийдвэрлэсэн байна. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдааныг 2000 оны 10 дугаар сарын 16-нд хуралдуулж, хуралдааны даргаар, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Г.Маналжав, нарийн бичгийн даргаар төлөөлөгч Д.Цогзолмаа нарыг сонгосон байна. Анхдугаар хуралдаанаар Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар Т.Билэгтийг сонгож, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргад Г.Маналжавыг баталжээ. Мөн Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчид МАН-ын бүлэг М.Энхболдын нэрийг дэвшүүлжээ. Нийслэлийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас 100 хувь санал авч нэр дэвшсэн М.Энхболдыг Нийслэлийн Засаг дарга бөгөөд Улаанбаатар хотын захирагчаар томилж өгөхийг Монгол Улсын Ерөнхий сайдад хүссэн тогтоол гаргажээ.

Аймаг, нийслэл, сум дүүргийн ИТХ-ыг сонгох сонгуулийн хууль 1996 оны VIII сард батлагдсанаар, бүх шатны Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлыг сонгох сонгуулийн бие даасан хуультай болсон юм. Энэ хууль нь урьд өмнөх АДХ-ыг сонгох сонгуулийн хуулиас эрс өөрчлөгдсөн олон намын тогтолцоо бүхий олон мандаттай, ардчилсан сонгуулийн тухай асуудлыг хуульчилж өгснөөрөө онцлог байв. Орон нутгийн хурлуудын сонгуулийн хуульд нам, эвсэл нэр дэвшигчдээ жагсаалтаар нэр дэвшүүлэх бөгөөд нэр дэвшигчдийн тоо, тухайн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Төлөөлөгчдийн тооноос илүүгүй байна. Харин сум, дүүрэг, баг, хороо бүрд нэг нэг хүний нэрийг дээд шатны хуралд тухайн Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг төлөөлөн нэр дэвшүүлнэ гэж заасан байна. Сонгуулийн хуулийн дагуу Нийслэлийн ИТХ-ын сонгуульд улс төрийн 3 нам, нэг эвсэл оролцохоо алба ёсоор мэдэгдсэний дагуу Нийслэлийн сонгуулийн хороо бүртгэж, 40 суудлын төлөө дээрх нам, эвслээс 129 хүн, бие дааж 4 хүн нэрээ дэвшүүлжээ. Нийт нэр дэвшигчдээс нийслэл, дүүргийн хуралд 37 хүний нэр давхарлан дэвшигдсэний дотор 70 нь МАН, 7 нь МҮАН-МСДН-ын “Ардчилсан холбоо эвсэл” /АХЭ/, 23 нь МУНН-ын гишүүд байв. Нийслэлд сонгогчдын нэрийн жагсаалтад 294,557 сонгогч бүртгэгдсэнээс 182,643 хүн буюу 62.6 хувь нь санал хураалтад оролцсон байна. Нийслэлийн ИТХ-д сонгуулийн хуулиар тогтоосон 40 төлөөлөгчийг сонгохоос нам, эвслийн жагсаалтаар 31, Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж болох 9 дүүрэг тус бүрээс нэг нэг хүн, бүгд 9 хүн сонгогджээ. МАН нийслэлийн 40 суудлын 23-ыг авснаас намын жагсаалтаар 15, Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж болох дүүргийн төлөөллөөр 8, МҮАН-МСДН-ын Ардчилсан холбоо эвсэл жагсаалтаар 16, /МҮАН-9, МСДН-6, МНН-1/ дүүргийн төлөөллөөр нам бус 1 хүн авчээ. Нийслэлийн хоёр дахь удаагийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдаан 1996 оны 10 дугаар сарын 18-нд болов. Анхдугаар хуралдаанд ирвэл зохих 40 төлөөлөгч бүрэн ирж, ирц 100 хувьтай байв. Анхдугаар хуралдааныг Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга Ж. Ядамсүрэн нээж, Нийслэлийн ИТХ-ын сонгууль явуулсан дүн болон Нийслэлийн ИТХ-ын Төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийг зөвшөөрөх тухай илтгэлийг Нийслэлийн сонгуулийн хорооны дарга Д.Бямба тавьжээ. Анхдугаар хуралдаан нээгдсэнээс хойш 12 хоногийн дараа 11 дүгээр сарын 1-нд хуралдааны ажиллагаа үргэлжилж, Нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргаар Ц.Баасанжав, Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар Г.Маналжавыг сонгосон байна.

1992 онд Монгол Улсын шинэ Үндсэн хууль батлагдаж, УИХ-аас “Монгол Улсын засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай” хуулийг хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай 1992 оны 8 дугаар сарын 21-ний өдрийн 23 тоот тогтоол гаргаж, Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг томилох ажлыг 1992 оны 9 дүгээр сард багтаан зохион байгуулахаар заажээ. Орон нутгийн хурлын сонгууль явуулах тухай тусгайлсан хууль гаргаагүй бөгөөд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгж, түүний удирдлагын тухай” хуульд “Засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн удирдлага гэсэн нэг бүлэг /II бүлэг/, удирдлагын тогтолцоо /II бүлгийн 7-р зүйл/ хурал, түүнийг байгуулах /II бүлгийн 9-р зүйл/ гэсэн зүйлийг шинээр нэмж оруулжээ. Нийслэлд Орон нутгийн хурлыг шинэчлэн байгуулах, Засаг дарга нарыг нэр дэвшүүлэх ажил 9 дүгээр сарын 10-аас 20-ны өдрийн дотор явагдаж дууссан бөгөөд сонгуулийн кампанит ажил явагдаж, сурталчилгаа хийгдээгүй байна. Нийслэлийн 12 дүүрэг, 119 хороонд Иргэдийн нийтийн хурлууд болж, хороо бүр хурлаараа дүүрэгтээ тав, таван төлөөлөгч сонгож дүүргийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлыг, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлаас нийслэлд дүүрэг бүрээс хүн амынхаа тооноос хамаарч тус бүр 2-8 төлөөлөгч, тухайлбал Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан, Сүхбаатар, Чингэлтэй, Хан-Уул, Налайх, Багануур дүүргээс тус бүр 8, Багахангай, Гацуурт, Жаргалант, Туул дүүргээс тус бүр 2 төлөөлөгч сонгогдсон байна. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн хуралд 137 хүн нэр дэвшиж 72 хүн сонгогдсоноос 58 төлөөлөгч буюу 80 хувь нь МАН, 3 төлөөлөгч буюу 6 хувь нь МҮДН, 1 төлөөлөгч МСДН, 10 төлөөлөгч буюу 14 хувь нь нам бус байв. Улаанбаатар хотын Ардын Депутатуудын хурлын Тэргүүлэгчдийн 1992 оны 9 дүгээр сарын 1-ний өдрийн хурлаар Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын анхдугаар хуралдааныг 1992 оны 9 дүгээр сарын 23-нд хуралдуулж, Нийслэлийн ИТХ-д сонгогдсон Төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийн тухай “Нийслэлийн ИТХ-ын тэргүүлэгчдийг сонгох тухай”, “Нийслэлийн Засаг даргад нэр дэвшүүлэх тухай” асуудлыг хэлэлцэхээр 32 тоот тогтоол гаргажээ. Нийслэлийн ИТХ-ын анхдугаар хуралдааныг нээж Улаанбаатар хотын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, хотын Гүйцэтгэх захиргааны дарга Л.Энэбиш үг хэлжээ. Хуралдааны даргаар төлөөлөгч, хотын хянан байцаах хэлтсийн дарга Ж.Хорлоо, нарийн бичгийн даргаар төлөөлөгч , Монгол телевизийн сурвалжлагч Д.Сарангэрэл нарыг сонгожээ. Мандатын комиссын илтгэлийг тус комиссын дарга хотын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Г.Маналжав тавьжээ. 1990 оны чөлөөт ардчилсан сонгуулиар АДХ-д МАН, МоАН, МҮДН, МСДН-ын гишүүдээс бүрдсэн 151 депутат сонгогдож сонгуулийн бүрэн эрхийн хугацаа нь “Засаг захиргаа нутаг дэвсгэрийн нэгж түүний удирдлагын тухай” хуулийн 9 дүгээр зүйлийн дагуу дүүргийн ИТХ-аас нэр дэвшин хэлэлцэгдэж нууцаар санал хураах замаар хуралд оролцогчдын хамгийн олон санал авч Нийслэлийн ИТХ-д гишүүнээр сонгогдсон нэр бүхий 72 гишүүний бүрэн эрх зөвшөөрөгдсөнөөр дуусгавар болжээ. Улаанбаатар хотын АДХ-ын Тэргүүлэгчдийн дарга, хотын Гүйцэтгэх захиргааны дарга Л.Энэбиш, нийслэлийн ИТХ-ын Тэргүүлэгчдийн даргад Улаанбаатар хотын МАН-ын хорооны дарга Ж.Ядамсүрэнгийн нэрийг, төлөөлөгч Ж.Оргил Л.Дашнямын нэрийг тус тус дэвшүүлж нууцаар санал хурааг Ж.Ядамсүрэнг Тэргүүлэгчдийн даргаар сонгожээ. Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргаар Г.Маналжавыг санал нэгтэй сонгосон байна.